Tarihi kendi karanlık mahzenine gömmeli. Ancak onun defterini kapatmaktan o kadar korkarız! Ak bir tarih yokken, karaları geçmişe havale etmenin kime ne zararı? Geçmişteki kıyımlardan, vahşetten, kırımlardan ürküntü duymuyorsak bugünü olağanlaştırırız. İnsani vicdanımızı sorgulamalıyız. Sızlamıyor mu yüreğiniz?
Tarih geçmiştir; onu yok sayarak kurtulamayız. Korkularımızla yüzleşmek gerekir. Onlar bizim korkularımız, acılarımız, kederlerimiz. İnkâr ederek geçmişimizle bağımızı koparırsak kitleleri uyuşturan “şanlı tarih” masalı da ortadan kalkar. İşte asıl korkutucu olan budur. “Sözde” sözcüklerinin ardına sığınmak, tarihi belirsizliğe havale etmek ya da yapılanları aklamak için değersiz karşı tezler öne sürmek anlamsızdır.
Resmi tarih vakanüvislerin işidir; anlattıkları pembe yalanlarla yüklüdür. Resmilerin ve anlatıcılarının benim için bir anlamı yoktur. “Tarihi araştırmalarla kanıtlanmış” olmasının da kıymet-i harbiyesi yoktur. Tarih, karanlık geçmişin hangi çöplüklerde miadını doldurduğunun sayısız örneğiyle yüklüdür.
Hâkim devletlerin denetiminde olan uluslararası resmi örgütlerin geçmişi “soykırımla” mahkûm etmelerinin de bir önemi yoktur. O mahkûmiyet kararlarının siyasal içerikli olduğunu, hesaplaşmadan çok çıkarsal amaçlara yönelik olduğunu unutmamalıyız. Silahla, kanla ve ölümle inşa edilmiş, meşruluğu tartışmalı devletlerin ahlaksız yöneticilerinin gezegen üzerindeki hükümranlığı ıstırap vericidir.
Geçmişe yapılan her yolculuk karanlıklara götürür. Korkularımız bizi terk ettiğinde ömürlerimiz tükenmiş olur. Nesnellik bizim dışımızda gerçekleşir; onu istediğimiz biçimde dönüştürmeye çalışmak neyi değiştirir?
Tarih gerçekliğe dayanıyorsa yaşanmışlıklar da gerçektir. Bütün çırpınışlarımız bu gerçeği değiştirmez. Geçmişin dünyasında bugünden farklı olan yalnızca ölüm avcılarının kullandığı teknikler ve araçlardır. Kinler, öfkeler yoğunlaşarak sürüyor. “Ötekiler” ötelendi, aşağılandı. Sürgün yollarında acı, ayrılık, hasret “ötekilerin” kaderi olmaya devam ediyor. Resmi tarihler bu gerçekleri hep sakladı, bizi aldattı. Vakanüvisler bunu onursuzca, gönüllü yapmaya devam ediyor.
Belleklerini yitirmemiş olanlar için geçmiş; teşhir edilmesi, deşifre edilmesi gereken bir yaşanmışlıktır. Unutturulmaya ya da inkâr edilmeye çalışılan o kötü geçmiş, hatıralarımızı, hikâyelerimizi, masallarımızı, efsanelerimizi süslerken ve biz onur duyarken “ötekilerin” güz sancısı olmayı sürdürüyor.
Geçmişinin kansız olduğunu söyleyebilecek hiçbir toplum, buna inanacak hiçbir “saf” insan olamaz.
Politik dille tarihsel dil uyuşmaz. Tarihe yaptığım her yolculuk beni eleştirilmesi, karanlık sayfaların paramparça edilmesi gereken bir geçmişe götürüyor. Utanılacak, yüz karası bir geçmiş. Savaş, şiddet, kan kokusu, açlık, sefaletten örülmüş bir geçmiş — ve bugün yaşanan kırımlar, kıyımlar, göçler karamsarlığımın haklı gerekçeleridir.
Her toplum kendi tarihinin yüceliğini, erdemliliğini, kadirşinaslığını haykırıyor. Herkes kendisini aklamaya çalışırken sorumluluğu başkasına yüklüyor. İnsanlığın yaşadığı travmaların sorumlularının başka bir gezegenin varlıkları olup olmadığını merak etmeye başlıyorum. Geçmişle insani, ahlaki ve vicdani bir hesaplaşma yapmayan hiçbir toplum geleceğin acı yüklü travmalarını önleyemez. İçimizdeki habisin üstüne giymeden, dışımızdaki yaralara cerrahi önerilerde bulunma hakkımız yoktur.
Kitlesel kıyımların inançsal bir gerekçesi ve haklılığı olamaz. Geçmiş bunun acı örnekleriyle doludur. Her fetih bir kıyımdır. Her savaşın ve fatihin ardında bıraktığı yıkım birer utançtır. Bunun sorumlularının etnik ve dinsel kökeni beni ilgilendirmiyor.
Tarihin motoru insanlardır. Kendileriyle ve “ötekileştirdikleri” toplumlarla barışık yaşamayı öğrendiklerinde, gerçek adaleti herkes için uyguladıklarında karabasanlarından kurtulacaklardır. Bu ütopya bizi bekliyor.
Tarihi çarpıtılmış bilgilerle öğrenen toplumların kendilerine de insanlığa da katkısı dokunmaz.
Tarihsel olaylara ve davranışlara bakışımız; hayata bakışımızı ve felsefi düşüncelerimizi yansıtır. İdealizme göre davranışlara inançlar, değer yargıları ve düşünceler neden olurken materyalizme göre maddi koşullar ve ihtiyaçlar neden olur. Bu iki bakış açısı birbirini beslemekten uzaktır. Benimsediğiniz felsefi tutum, olayları ve davranışları nasıl yorumladığınızı belirler. Doğaya, topluma, insana ilişkin sorunları yöntemle çözme yetisine uzanan yolculuktur bu.
Yaşam, farklı tarihsel dönemlerde farklı hızlarla akar. Koşullar, toplumsal dinamikler, güç ilişkileri bu hızı belirler. Zaman bizim dışımızda kendi mecrasında akarken onu durdurmak mümkün değildir. Hareketliliğinin hızını kontrol etmek ya da yönünü belirlemekte sınırlı da olsa bir etkimiz vardır.
Tarihi tekerrür olarak değerlendirmek sorunları anlamayı zorlaştırır. Tarihin dinamikleri, hayal gücü ve barındırdığı ihtimaller sınırsız olup değişkendir. Nesnellikten uzaklaşmadığımızda geçmişin yanlışlarından arınmamızı sağlar; aksi durum kısır bir döngüye sürükler, hamasetin dışına taşımaz. Gerçek, hamaset karşısında her zaman galip gelir. Hamaset, dönemin ruhunu geçici olarak okşayabilir; ne karşılaşılan sorunlara çözüm üretir ne de yaşanmış sorunları açıklamaya yeter.
Tarihin akışı toplumsal dinamiklerle ve zamanın ruhuyla doğrudan ilişkilidir. Kullandığımız argümanların kendi felsefemizle bağlantısını göz ardı etmeden doğru okumak gerekir. Yaşanmışlığı değiştirme şansımız yok; doğru okumalar yaparak bugünü kavrar, geleceğe ışık sunabiliriz. Aksi durum beyinsel kaos, ruhsal çatışma ve geleceği kurgulamada belirsizliğe dönüşür.
Amacım tarih yazımı konusunda yeni hipotezler ileri sürmek değildir. Tarihin bireylerin bilinci dışında akan serüveninin doğru algılanmasına katkıda bulunmaktır. Kişilerin etkisi ve toplumsal ilişkiler, beklentiler, hedefler doğru okunmalıdır. Tarih hiçbir zaman birkaç kişinin insafına göre yön bulamaz; toplumsal dinamikler yoksa yön de yoktur.
Bir kişiyi ya da dönemi değerlendirirken dönemin kendine özgü koşullarını göz önünde bulundurmak gerekir. Bugün sahip olduğunuz avantajlar çok farklı olabilir. Toplumsal olaylar kendi özgün koşullarında değerlendirildiğinde anlaşılabilir; çünkü her dönem ekonomik, siyasal, sosyal ve inançsal değerlerini oluştururken ona uygun düşünce sistemini de biçimlendirir. İlkel bir dönemi modern bir bakışla sorgulayabilirsiniz; ama nedenleri ve sonuçları kendi yaşam koşullarınıza göre yargılayarak nesnel bir sonuca ulaşamazsınız. Ulaştığınızı sandığınız kesin hükümler sizin sübjektifiniz olabilir. Objektif olmak tarafsızlığı zorunlu kılar.
Tarihsel dönemleri kendi koşullarında değerlendirmek gerekir; her dönemin kendine özgü ilişkiler ağı, toplumsal dinamikleri ve çevresel etkileri vardır. “Modern tarih” kavramını bu nedenle çok gerçekçi bulmuyorum. Önemli olan özgün ve özgür dilin kullanılmasıdır. Modern çağda ilkel ve şoven bir anlayışa karşın daha “ilkel” sayılan bir dönemde daha akılcı, kapsayıcı ve vicdani bir anlatım sergilenebilir. Bu tamamen benimsediğiniz felsefi bakışla ilgilidir. Ön yargılardan uzak, bilimsel yöntemin kuşkusunu taşıyan, neden-sonuç ilişkisi içinde yol haritanızı belirlediğinizde çağdaş bir yolun başında olduğunuzu görürsünüz.
Farklı zaman ve mekân kavramı, tarihsel olayları anlamak için anahtar işlevi görür. Aksi durum havanda su dövmek, kendi gerçekliğinden kopmak, olaylar arası bağlantıları yok saymaktır. Tarihsel olayları başka sosyal bilim disiplinlerinden yararlanmadan açıklamak da yetersiz kalır: coğrafya, sosyoloji, arkeoloji, antropoloji, siyaset bilimi, psikoloji ve uluslararası ilişkilerden bağımsız bir açıklamanın güçlüğünün ötesinde anlamsızlığı vardır. Tarihi yalnızca kişilerin yetenekleri ve uzak görüşlülükleriyle açıklamaya çalışmak, toplumsal dinamikleri ve çevresel etkileri dışarıda bırakmak bilimin var oluş gerekçesiyle çelişir.
Uygarlık bir düşünce ürünü, gelişimi ve değişimidir. Statükocu olmaktan çok, etkileyici bir yenileşmedir. Geçmişi taklit ederek değişime katkıda bulunulamaz. Geçmişe eleştirel bir bakış ve geleceğe yenilenmiş koşulları uyarlayarak uygarlığa katkıda bulunabiliriz. Bir toprağı ele geçirmek uygar olduğunuz anlamına gelmez. Yerli yerleşiğin kendine özgü yaşam anlayışı varken yeni yerleşiklere direnç gösterir; göstermesi de varlığını korumak için doğaldır. Uygarlığı getirdiğini düşünenlerin bakış açısı, değişim isteği ve gelecek tahayyülleri süreci belirler — ya yerleşiklerin kültürünü benimseyerek erir ya da eriterek kalıcılaşır. Her iki durum “fatihler” ile yerleşiklerin direnç ve güçleriyle ilişkilidir.
Yağma ve talana dayalı her göç dalgası yeni bir kültür yaratmaktan uzaktır. Varlığını şiddet üzerine inşa ettiğinden eskinin “yerlileri” tarafından benimsenmesi, asırlara sarkan bir güvensizlik nedeniyle sürekli sorunlu olmuştur. Baskı araçlarının zayıflamasıyla talancının hayatını sürdürmesi olanaksızlaşır. Yağmacıların dönemlerine özgü sonsuz güçlerine karşın sonraki asırlara sarkmamalarının nedeni; ruhlarda biriktirdikleri kin, öfke ve öç alma duygularının kuşaktan kuşağa devredilmesidir.
İnsanlığı daha ileri taşıyan her düşünce ve uygulama uygar bir geleceği hedefler. Geçmişten dersler çıkararak, reddetmeden, kendi oluşum koşulları içinde değerlendirirsek nesnelleşebiliriz.
Tarih ve uygarlık yalnızca bir topluluğun eseri ve mülkiyeti değildir. Tarih yazıcılığına yönelirken nesnellikten yola çıkarsak akli sonuçlara ulaşırız. Soy ya da topluluk üstünlüğünü önceleyen ve eleştiriden muaf tutan her tutum aldatıcıdır. İnsanlık sürekli bir hareket ve göç içindeyken masumiyet hiçbir topluluğa ait değildir. Tarihin sunduğu en acı örneklerden biri de şudur: Soykırıma uğrayan, katliamdan kurtulanların güç sahibi olduklarında daha güçsüz topluluklar üzerinde benzer kötülükleri yaptığı sayısız örnekle belgelenmiştir.
Teknolojik üstünlük uygar olduğunuzu kanıtlamaz. “Miadı dolan ve artık ortadan kalkması gereken şey insanlığın kabile tarihidir; ulusal devletler, etnik ya da dinsel topluluklar ile ‘uygarlıklar’ arasındaki çatışmaların tarihidir.” Amacım insanın uygarlaşma yolculuğunu yazmak değildir; kat edilen yolun meşakkatli ve sorunlu olduğunu, sorumsuzlukların binlerce kan ve gözyaşını miras olarak bıraktığını gösteren o acılı tarihe kapı aralamaktır.
Görüntünün değil özün — insanın ana eksende — olduğu bir tarih anlayışı bizi gerçeğe ulaştırır. Resmi tarih yazıcılığı hep sorunlu olmuştur. Methiyeler ve kahramanlık öyküleri üzerine inşa edildiğinden gerçekler görünmez hale getirilir. Döneminin muktedirini yüceltmeye yöneldiğinden toplumun acıları, çelişkileri ve ruh halleri yok sayılır; çoğu cümle yalanı meşrulaştırmaya, olağanlaştırmaya hizmet eder. Ahlaki ve vicdani kaygı taşımaz. İnsansız ölüm mangalarının katliamlarını kahramanlık destanı olarak sunmaktan çekinmediğinden etikten de uzaktır.
Doğu insanının bir tarih bilinci yoktur; tarihi kendisiyle başlatır, kendisiyle bitirir. Doğu insanı için tarih bir masal söylencesinden ibarettir. Destanların ve efsanelerin bu denli yaygın olması da bu sınırlı tarih bilincinden kaynaklanır. Methiyeler ve destanlar üzerine kurulu bir tarih anlayışının bizi gerçeğe ulaştırması düşünülemez; uygarlık düşüncesine ve dönüşümüne katkısı da bu nedenle sınırlıdır. Övgü ve yergi bu anlayışın temelini oluşturur: ya yüceltme ya en ağır dille kötüleme. Nesnellik yoktur.
Türkiye’de üç tür tarih yazıcılığından söz etmek mümkündür. “Birincisi, mesleğinde kısa sürede yükselebilmenin yolunun egemen ideolojik paradigma üzerinden yazıp çizmek olduğunu keşfediyor. Bu gruptakiler çok popüler hale getirilip akil adam seviyesine çıkarılır; söylemleri topluma kabul ettirilir. Bunlar için çağdaş düşünce, bilimsel yöntem çok anlamlı değildir. İkinci grup gerçeği biliyor ama kamuoyu önünde asla afişe etmiyor; ideolojik paradigmanın dışına çıkmanın sakıncasını biliyor. Başkası gerçeği söylediğinde bıyık altından gülüyor, özel sohbetlerde ise çok ileride şeyler söylüyor. Üçüncüler en küçük tarihçi grubu; hem okuyor hem yazıyor. Ama onların söylediklerini kaç kişi okuyor ve dinliyor?” Türkiye’de en popüler olan tarih yazıcılığı egemen dilin kullanıldığı, resmi söylemleri yücelten, sorgulamadan uzak, bilimsel yöntemi uygulamaktan kaçınan ve orta öğretim düzeyinde kalan bir yazımdır. Sonsuzluk masalıyla dokunulmaz kılınan devlet anlayışının sorgulanmadığı, statükonun doğru olarak sunulduğu böyle bir yazımın bilimsellikle ilgisi yoktur.
Tarihi her doğru okuyuş, karşılaşılan sorunların çözümünde bize doğru yöntemi ve uygarlığa katkının ipuçlarını sunar. Tarih statik değildir; sürekli değişir. Merkezinde insan ve toplum olduğu gerçeğini unutmadan düşünerek karanlığın nedenlerine ulaşmak, aydınlığın izini bulmak gerekir. İnsan sürekli değişen, değişmek zorunda olan bir varlıktır. Sürekli uyumu önceleyen insan yaratıcılıktan ve gelişimden uzaktır. İnsan çelişik bir varlıktır: önce yeniliğe direnç gösterir, ardından benimser, sonra karşı çıktıklarının militan savunucusu olur. Bu çıkarcı ve çelişik yapı, yöneticiden aşağı katmanlara doğru yalnızca doz değişikliğine uğrayarak sürer.
Sürekli arayış içindeki yaratıcı insan uygarlığın gelişimine katkıda bulunur. Doğu insanında bu özellik sınırlıdır. İnançların değişmezliği üzerine inşa edilmiş bir toplumsal yapının uygar olması beklenemez; düşünceye kısıtlama, engelleme ve yasaklama egemendir. Öze ulaşmak düşüncedeki güçle, özgürlükle ve ifadeyle mümkündür.
Anadolu’nun geçmişini yok sayarak ailelerin soy kütüğüne indirgenmiş bir tarih yazıcılığı sınırlı ve kısıtlıdır; çözümlemeleri gerçeğe ulaştırmaz. Kurucularının isimleriyle anılan, varlıklarını sürükledikleri toplulukların ve hüküm ettikleri yerleşiklerin kan ve gözyaşına borçlu olan bu devletlerin Anadolu’da kalıcı bir uygarlık yaratmaları mümkün değildi. Sürekli çatışma ve korku ortamı, topluluklarda güven duygusunu ve kalıcı eserler oluşturma isteğini köreltir. Yağmaya ve talana dayalı fetih hareketleriyle kimliğini tanımlayan topluluklarda düşünce üretiminin sınırlı kalması da doğaldır. Şu gerçeği kavramadan olumlu sonuçlara ulaşmak mümkün değildir: özünde yağma ve talan olan fetih, hangi dönemde ve hangi araçlarla yapılmış olursa olsun yıkıcıdır. Bu beraberinde öfke ve nefret dışında bir miras bırakmaz.
Baştan söylediğim gibi amacım tarihi yeniden yazmak değildir. Her fetih hareketi talan, yağma ve yıkım olup özü itibarıyla barbarlıktır; ister ilkel ister modern araçlarla yapılmış olsun bu öz değişmez. Yüceltilen ve dokunulmaz kılınan bu tarih anlayışı psikolojik olarak aşağılık duygusunun tezahürüdür. Tarihi kendimizle başlatıp diğer toplulukları yok saymak sorunlu bir ruh halidir. İnsanlığın bin yıllara uzanan serüveninin merkezine kendimizi koyarak kötülüklerden arındırılmış saf bir topluluk ve tarih yazmak, uygarlıktan değil ilkellikte takılı kalmaktan başka bir şey değildir.
Uygarlık, tarihi bir geçmişi olanların yarattığıdır. Masallara ve söylencelere dayalı bir geçmişin uygarlıkla ilgisi yoktur. Masal uygarlığın ürünüdür; uygarlık ise masal değil gerçektir. Batı uygarlığının iki temel direği olan Roma hukuku ve Atina demokrasisi Hristiyanlık öncesi döneme aittir. Uygarlıkla dinler arasında doğrudan bir ilişki kurulamaz.